Marshmallow testi: davomi
Ba’zan shirinlikni darhol yeyish oqilona. Bu tajriba bola nega kutmasligini va gap faqat irodada emasligini ko‘rsatadi.
2013-yilda Rochester universitetidan Selest Kidd va hamkasblari marshmallow testi bilan yonma-yon kam eslanadigan, ammo juda muhim tajriba o‘tkazdi.1
O‘rtacha yoshi to‘rt yarim bo‘lgan 28 bola eskirgan qalamlar qo‘yilgan stolga o‘tqazildi. Tajriba o‘tkazuvchi ularga yangi, yaxshi rasm chizish to‘plamini olib kelishini aytib, xonadan chiqdi. Bir necha daqiqadan keyin bolalarning yarmiga va’da qilingan to‘plamni olib keldi, qolganlariga esa «topolmadim, shu qalamlar bilan chizish kerak» dedi. Keyin xuddi shu holat stikerlar bilan takrorlandi va yana bolalarning yarmi va’da qilingan narsani olmadi.
Shundan keyin hamma bolaga odatdagi marshmallow tanlovi berildi: hozir bittasini yeyish yoki tajriba o‘tkazuvchi qaytguncha kutib, ikkitasini olish.
Oldin ikki marta va’dasi bajarilmagan bolalar o‘rtacha uch daqiqadan sal ko‘proq kutdi. Va’dasi bajarilgan bolalar esa o‘n ikki daqiqa kutdi — to‘rt baravar uzoq. Bu farqni faqat iroda bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Xonadagi katta odam ikki marta so‘zida turmagan bo‘lsa, uchinchi va’daga ishonmaslik oqilona hisobdir.
Marshmallow testi aslida nimani o‘lchagan
Uolter Mishel dastlabki tajribalarni 1960-yillarning oxirida Stanforddagi Bing bolalar bog‘chasida o‘tkazgan.2 Bola oldiga shirinlik qo‘yilgan, qoida tushuntirilgan va katta odam xonadan chiqqan. Kimdir darhol yegan, boshqasi o‘zini chalg‘itib oxirigacha kutgan.
Ammo tajriba «xarakter»ni sof holda o‘lchamagan. Ikkala mukofot ham bolaning ko‘z oldida turganda u o‘rtacha bir daqiqada taslim bo‘lgan; shirinlik ko‘rinmaydigan joyga olib qo‘yilganda esa o‘n bir daqiqa kutgan.
Test mashhurligini keyingi kuzatuvdan oldi. 1990-yilda Mishel va hamkasblari avvalgi guruhga qaytib, 653 bolaning taxminan 185 nafari haqida ota-onalardan ma’lumot yig‘di.3 Uzoqroq kutgan bolalar o‘rtacha yuqoriroq SAT natijasiga ega edi. Ammo ko‘p takrorlangan asosiy xulosa mukofot ko‘rinib turgan va kutish usuli aytilmagan atigi 35 bolaga tayanardi.
2018-yilda Tayler Uotts, Greg Dankan va Xaonan Kuan daromad darajasi bo‘yicha ancha xilma-xil 918 bola ishtirokida tadqiqotni takrorladi.4 Bog‘lanish butunlay yo‘qolmadi, ammo oilaning daromadi, uy muhiti va erta kognitiv ko‘rsatkichlar hisobga olingach, oldingi ta’sirning atigi beshdan bir qismi qoldi va u statistik jihatdan noldan farq qilmadi.
Demak, test bolaning xarakteridan tashqari uning sharoitini ham o‘lchagan: uyda ovqatning barqarorligi, kattalarning va’dalariga ishonish mumkinligi va «ertaga»ga tayanish xavfsizmi-yo‘qmi.
Va’dasi bajarilgan oiladagi bola faqat kuchli irodasi uchun kutmaydi. U kutishga asos borligini biladi.
Yangi qalamlar olib kelinmagan bola marshmallowni uch daqiqada yedi. Bu mantiqli qaror edi: katta odam avval ham so‘zida turmadi, shirinlik esa hozir shu yerda.
Ota-onalar uchun amaliy xulosa sabr haqida emas, ishonch haqida. Bola sizning so‘zingizni qanchalik ishonchli deb bilsa, shunchalik kutishga tayyor bo‘ladi. Shuning uchun va’dalarni bajaring. Eslab qolish qiyin bo‘lgan qoidalarni — masalan, jamg‘armaga foiz hisoblashni — tizimga yozib qo‘ying. PocketPal’da qoida bir marta belgilanadi va keyin avtomatik ishlaydi.